Þjónustan á heilsusetri miðar að því að koma einstaklingnum í betra andlegt
og líkamlegt form, til að takast betur á við daglegt líf á eigin heimili.
Pálmi V. Jónsson og Sigurður Stefánsson
Veikustu skjólstæðingar heimahjúkrunar, sem hafa færnitap og þurfa margvíslega hjálp í
frumathöfnum daglegs lífs, þurfa greiðan aðgang að tímabundinni dvöl þar sem markvisst er
unnið að andlegri og líkamlegri örvun. Slík dvöl getur skipt sköpum um getu þeirra til sjálfstæðrar
búsetu.
Á höfuðborgarsvæðinu er áætlað að árið 2040 verði um 40 þúsund heimili 65 ára eða eldri, þar
af verða um 24 þúsund heimili einbýli. Álag á heilbrigðisþjónustuna mun aukast og leita þarf allra
leiða til að létta álagi þar af. Brýnt er að útfærsla þjónustunnar taki mið af þörfum skjólstæðinga,
aðstandenda og umönnunaraðila. Fram að þessu hefur þessi tímabundna dvöl verið nefnd
hvíldarinnlögn og vísar til hvíldar umönnunaraðila. Sú hvíld er kærkomin og þörf en eðlilegra er
að þjónustan sé útfærð með þarfir skjólstæðinganna í huga og heiti hennar vísi til þess. Því er hér
talað um skammtímadvöl með andlegri og líkamlegri örvun. Til aðgreiningar frá hefðbundnum
hjúkrunarheimilum eins og við þekkjum í dag tölum við um heilsusetur.
Dvöl sem eykur færni og lífsgæði
Einstaklingum sem koma til skammtímadvalar á heilsusetri verður þangað vísað frá heilsugæslu, heimahjúkrun eða frá
Landspítalanum. Þjónustan sem verður í boði mun miða að því að koma einstaklingnum í betra andlegt og líkamlegt form, þannig
að eftir dvölina sé hann betur í stakk búinn til að takast á við daglegt líf á eigin heimili og á eigin forsendum.
Kópavogsbær áformar í samvinnu við einkaaðila uppbyggingu í Gunnarshólma. Þar er gert ráð fyrir íbúðahverfi fyrir um átta
þúsund íbúa sem hannað verður sérstaklega með þarfir fólks á þriðja æviskeiði í huga. Þar verður jafnframt byggð upp víðtæk
heilbrigðisþjónusta, fyrir landsmenn alla 60 ára og eldri, þar sem færni, lífsgæði og sjálfstæði eru í fyrirrúmi.
Einn af þremur meginþáttum þeirrar uppbyggingar verður ofangreint heilsusetur með 600 rými fyrir skammtímadvöl. Aðrir
meginþættir heilbrigðisþjónustunnar verða annars vegar víðtæk sérfræðiþjónusta lækna og hins vegar öflug sérhæfð
hjúkrunarheimilisþjónusta.
Í svonefndri McKinsey-skýrslu um framtíðarþróun þjónustu Landspítala frá 2021 er meðal annars bent á mikilvægi þess að nýta
úrræði utan sjúkrahúsa betur til að tryggja sjálfbærni heilbrigðiskerfisins til lengri tíma. Áformin á Gunnarshólma fela í sér
uppbyggingu slíkra innviða sem að stórum hluta skortir í dag og munu styrkja burði heilbrigðiskerfisins.
Sérhæfð úrræði sem mæta þörfum
Heilsusetrið verður starfrækt í góðri samvinnu við aðra samfélagsþjónustu fyrir eldra fólk. Þar verða sérhæfð 600 rými fyrir þá sem
glíma við vitræna skerðingu og aðrar þar sem líkamleg einkenni eru ráðandi, meðal annars:
• Fyrir fólk með heilabilunarsjúkdóma
• Fyrir fólk með parkinsonsjúkdóm og menjar eftir heilaáföll
• Fyrir fólk með seinni stigs hjarta-
, öndunar- og nýrnabilun og/eða fjölveikindi
• Fyrir fólk með krabbamein
• Fyrir fólk í afturbata eftir bráðaveikindi á Landspítala, 3 til 24 vikur byggt á þörfum
• Fyrir fólk í afturbata eftir geðsjúkdóma með góðar líkur á heimferð
• ÖldrunargeðdeildForsenda árangurs er að framboð þjónustunnar byggist á vönduðum upplýsingum um samfélagsþörf í rauntíma. Áreiðanlegt
heildrænt mat allra skjólstæðinga heimahjúkrunar og umönnunaraðila þarf að vera leiðarljós í framboði og útfærslu slíkrar
þjónustu.
Bylting í samfélagsþjónustu við eldra fólk
Skammtímainnlagnir með andlegri og líkamlegri örvun munu gjörbreyta samfélagsþjónustunni við hrumasta og veikasta fólkið sem
býr heima. Það er sá hópur sem er líklegastur til að leggjast inn á Landspítala þó svo að hann sé hannaður og hugsaður til að veita
aðra þjónustu en þessir skjólstæðingar þurfa. Með aukinni sérhæfingu og fjölgun úrræða má bæta aðgengi, efla
einstaklingsmiðaða þjónustu og auka líkur á að fólk geti búið sjálfstætt heima ævina alla. Fyrir utan að vera bylting í þjónustu við
eldra fólk mun heilsusetrið létta verulega álag á Landspítalann til hagsbóta fyrir alla landsmenn.
Einn dagur rúmliggjandi – tveir í endurhæfingu
Eldra fólk sem þarf að dvelja á sjúkrahúsi um skemmri eða lengri tíma er sérstakt viðfangsefni en yfirleitt þarf það lengri tíma til að
jafna sig eftir bráð veikindi en yngra fólk. Þumalfingursregla er: einn dagur í rúmi kallar á tvo daga í endurhæfingu aðeins til að
bæta upp rúmleguna. Þannig að sá sem er mánuð í rúmi þarf með réttu lagi tvo mánuði í endurhæfingu til að ná upp fyrri styrk,
auk þess tíma sem veikindin sjálf krefjast. Slíkur tími er ekki í boði á Landspítalanum. Það leiðir til þess að ótæpilegur fjöldi fólks er
sendur í færni- og heilsumat og fær þá stöðu fólks í bið eftir hjúkrunarrými og útséð er um frekara líf heima.
Mikilvægur hlekkur í heilbrigðiskerfinu
Með því að bjóða upp á sérhæfð skammtímarými fyrir afturbata eftir dvöl á spítala vegna líkamlegra veikinda, ásamt rými fyrir fólk í
afturbata eftir dvöl á geðdeild, má í senn auka lífsgæði, draga úr eftirspurn eftir varanlegri vistun og létta verulegu álagi af
Landspítala. Loks gæti staðið til boða rými fyrir öldrunargeðdeild Landspítala.
Uppbyggingin í Gunnarshólma mætir því brýnni þörf. Heilsusetur sem býður skammtímadvöl með markvissri endurhæfingu er
lykilhlekkur sem vantar í dag í þjónustukeðju við eldra fólk. Slík þjónusta mun í senn auka líkur á að eldra fólk geti dvalið á
heimilum sínum eins og það helst kýs auk þess sem hún léttir af álagi á Landspítalann og gerir honum kleift að sinna þeim
verkefnum sem honum er ætlað sem hátækni- og háskólasjúkrahúsi landsins.
Pálmi V. Jónsson er lyf- og öldrunarlæknir og prófessor emeritus við læknadeild HÍ. Sigurður Stefánsson er framkvæmdastjóri Aflvaka
þróunarfélags ehf.
Skammtímadvöl á heilsusetri með andlegri og líkamlegri örvun
